De wortels van het kwaad

Alle geweld is aangeleerd gedrag

Kindermishandeling is een bron van veel kwaad in de wereld: “Het is onmogelijk om één persoon te vinden die niet was geslagen die een kind slaat.”1 Bij het woord kindermishandeling denken we aan seksuele of lichamelijke mishandelingen van het soort dat zichtbare schade achterlaat, zoals blauwe plekken of kneuzingen.

We bedienen ons van eufemistisch jargon als ‘opvoedkundige tikken’ om ouders die hun kinderen slaan van kwade opzet te vrijwaren. Dagbladen schrijven over ontucht met kinderen, terwijl ze verkrachting bedoelen. Journaals spreken van een familiedrama wanneer ouders hun jonge kinderen in koelen bloede executeerden. Kinderen die van huis weglopen, hebben nooit een geldige reden, maar altijd een moeilijk karakter.

Hier duikt telkens de verwarring haat is liefde op die het geweld van ouders jegens hun kinderen bagatelliseert. Wat is er opvoedkundig aan het mishandelen van kinderen anders dan dat het ze angst voor hun ouders en voor de wereld om hen heen inboezemt?

Psychoanalytica Alice Miller duidt de woorden kindermishandeling en kindermisbruik:

“Vernederingen, meppen en afranselingen, klappen in het gezicht, verraad, seksuele uitbuiting, spot, verwaarlozing, enzovoorts zijn allemaal vormen van mishandeling, omdat zij de integriteit en de waardigheid van een kind verwonden, zelfs als hun gevolgen niet meteen zichtbaar zijn. Echter, als volwassenen zullen de meeste misbruikte kinderen aan deze verwondingen lijden en anderen laten lijden. Deze dynamiek van geweld kan sommige slachtoffers vervormen in beulen die wraak nemen, zelfs op hele naties, en in gewillige executeurs van dictators en wrede leiders. Geslagen kinderen assimileren al heel vroeg het geweld dat ze hebben verdragen, dat ze later als ouders mogen verheerlijken en toepassen in de overtuiging dat ze de straf verdienden en uit liefde werden geslagen. Ze weten niet dat de enige reden voor de straf die ze moesten verdragen het feit is dat hun ouders geweld zelf hebben verdragen en geleerd, zonder in staat te zijn het in twijfel te trekken.”2

De wegkijkmaatschappij

Huisartsen, leraren of kinderwelzijnswerkers kunnen zichtbare schade aan een kinderlichaam eenvoudig opmerken en aan bevoegde instanties rapporteren, of desnoods het kind zelf bescherming bieden, maar het is veel moeilijker om de gevolgen van emotioneel geweld vast te stellen. Omdat die gevolgen onzichtbaar zijn, besteedt ook de wetenschap maar mondjesmaat aandacht aan emotionele mishandeling, “de meest verborgen, minder gerapporteerde en minst bestudeerde vorm van misbruik.”3

Ook veiligheidsdiensten respecteren als van nature de maatschappelijke ouderfiguren. De liefde die ze voor hun eigen ouders voelen, maakt ze terughoudend in de beschuldiging van andere ouders, ook wanneer die hun kinderen mogelijk mishandelen. Zelfs in moordzaken waarbij een ouder zijn eigen kind vermoordde, wordt de dood regelmatig aan zelfmoord, een ongeluk of een anonieme moordenaar toegeschreven, omdat buren, vrienden en zelfs rechters niet willen geloven dat ouders hun eigen kinderen pijn kunnen doen. De enige uitzondering is seksueel misbruik.4

Geïnternaliseerd geweld

Wie een kind mishandelt, veroorzaakt een ketting van geweld die steeds nieuwe onschuldigen tot slachtoffer maakt. “Vaak wanneer één person ons onrecht aandoet, richten we onze haat op een persoon of groep die er niets mee te maken heeft.”5 Niet alle mishandelde kinderen lijden later aan de gevolgen van hun mishandelingen. Er zijn voorbeelden van zwaar getraumatiseerde kinderen die in staat waren om hun trauma’s te verwerken en tot goede burgers op te groeien. Wat is het verschil met kinderen die geen verwerking vinden?

Psychologe Dorothy Rowe legt in haar boek De succesvolle zelf uit waarom sommige kinderen hun frustraties later op anderen afreageren. Als baby’s klagen we met ons gehuil van nature over alles wat ons niet bevalt, maar des te sneller leren we dat we door ons gehuil zelf anderen tot last zijn. Tijdens onze kinderjaren leren we door zulke afwijzende ervaringen dat we intrinsiek slecht zouden zijn, maar als kind kunnen we de redenen vaak niet begrijpen. Wanneer onze ouders ons straffen, beschuldigen we liever onszelf dan dat we de ouders als slecht moeten zien. Een geslagen kind denkt bij zichzelf: “Ik ben slecht, dus ik verdien de pijn die mijn goede ouder me aandoet, en als ik groot wordt, dan zal ik slechte mensen op dezelfde manier straffen als dat ik gestraft werd.”6

De kinderen die leerden dat ze klappen zouden ‘verdienen’, zullen eenmaal volwassen geworden moeilijk kunnen begrijpen dat geweld tegen kinderen verkeerd is. Dan moesten ze de eigen ouders immers alsnog van kwade opzet beschuldigen, een inzicht dat ze sinds hun kindertijd juist leerden te verdringen. Verdringing is dus een afweermechanisme, de eerste overlevingsstrategie die mishandelde kinderen zichzelf aanleren om het beeld te beschermen dat hun ouders goede mensen zijn. In de latere herhaling van het eerdere misbruik zijn de ooit machteloze kinderen zelf machtige volwassenen geworden.7

Helpende en wetende getuigen

Om de keten van geweld te doorbreken, hebben we een getuige nodig die ons gelooft, iemand aan wie we onze pijn straffeloos kenbaar mogen maken, iemand die ons niet tot eenzijdige vergiffenis van mishandelende ouders of opvoeders dwingt. Zulke getuigen hebben een heilzame werking, want mensen met traumatische stress genezen het snelst wanneer anderen hun trauma oprecht geloven en hen communiceren dat ze heus goede mensen zijn.8

Dit soort corrigerende ervaringen die meevoelende mensen ons gunnen, helpen ons om zelfs de grootste trauma’s te verwerken. Het probleem is dat mishandelde kinderen meestal geen getuige kunnen vinden. Het lukt hen niet om hun trauma’s op eigen kracht te verwerken.

Alice Miller maakt onderscheid tussen wetende en helpende getuigen. Helpende getuigen begrijpen zelf niet waarom een kind depressief, boos of verward is, maar bieden het de steun en waardering die het nodig heeft om zijn negatieve zelfbeeld in een positief beeld om te zetten. De wetende getuige biedt dezelfde steun, maar begrijpt ook wat de gevolgen van kindermishandeling op de psychologische ontwikkeling van het kind zijn.

Miller onderzocht de biografieën van enkele dictators. Het viel haar op dat “in de jeugd van massamoordenaars als Hitler, Stalin of Mao geen ‘helpende [of wetende] getuige’ kan worden gevonden.”9 In een televisie-interview legt ze uit wat deze dictators drijft:

“Bekijk het eens andersom. Wat kan er met een mens gebeuren die als kind miljoenen keren per dag wordt omgebracht? Die kan niets anders wensen dat wanneer hij ooit aan de macht is hij miljoenen naar de gaskamer stuurt, of miljoenen naar de goelag stuurt, en dan beweert dat het goed is. Hij redt daarmee het Duitse volk, of hij redt daarmee Rusland of een heel ander volk, omdat hij het zo ook als kind heeft ervaren. ‘We doen het heus voor je eigen bestwil.’”10

Ze bedoelt niet dat alle mishandelde kinderen massamoordenaars worden. Ze beweert ook niet dat een mishandelde jeugd het gedrag van dictators vrijspreekt, integendeel, maar omgekeerd zijn er nu eenmaal geen bloeddorstige tirannen in de geschiedenis te vinden die als kind geen slachtoffer werden van brute mishandelingen.11


1 Diane Connors, “The Feeling Child”, OMNI Publications International, maart 1987.
2 Alice Miller, “Alice Miller defines Child Mistreatment, Child Abuse”, 2005, http://www.alice-miller.com/flyers_en.php?page=6.
3 Anne-Laura Van Harmelen, “Childhood Emotional Maltreatment: Impact on Cognition and the Brian” (Universiteit Leiden, 2013), 7.
4 Carole Anne Davis, Children Who Kill: Profiles of Pre-Teen and Teenage Killers (London: Allison & Busby, 2003), hfdst. 18: Born to Run.
5 Eric Hoffer, The True Believer: Thoughts on the Nature of Mass Movements (New York: First Perennial Classic, 2010), 94.
6 Dorothy Rowe, The Successful Self (London: Harper Press, 2007), 157–59.
7 Theo Van der Heijden en Han Rutgers, Koester het kind in jezelf: Werken met kinderen volgens Alice Miller en Eric Berne (Utrecht: SWP, 1995), 19.
8 Charles L. Whitfield, “Adverse Childhood Experiences and Trauma”, American Journal of Preventive Medicine 14, nr. 4 (1998): 361.
9 Alice Miller, Dein gerettetes Leben (Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2007), 59.
10 Alice Miller, Interview 1988: l’Origine du Mal dans l’Enfance (YouTube, 2014), https://www.youtube.com/watch?v­dlxj-V-ihTY.
11 Alice Miller, Evas Erwachen: Über die Auflösung emotionaler Blindheit (Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2001), 62–63.

Reacties

Creative Commons-Licentie
De wortels van het kwaad van Mathijs Koenraadt is in licentie gegeven volgens een Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 4.0 Internationaal-licentie.