Een indirecte moord in Alaska

Hoe een vals zelfbeeld Christopher McCandless de dood in jaagde

Replica van de "magic bus". Foto door Madeleine Deaton | CC BY

Afbeelding: Replica van de "magic bus". Foto door Madeleine Deaton | CC BY

Op 6 september 1992 vonden jagers het ontbindende lichaam van een jonge man in de verlaten wildernis van Alaska. Het bleek om de 24-jarige ‘Chris’ (Christopher) McCandless te gaan, die al sinds 1990 het contact met zijn ouders, zus en familie volledig had doorgesneden. Chris leefde sinds het begin van dat jaar van wilde planten en de dieren die hij met zijn geweer doodschoot. Zijn verhaal werd bij het grote publiek bekend nadat schrijver Jon Krakauer er de later verfilmde bestseller De wildernis in over schreef.

Sinds zijn vrijwillige verdwijning zwierf Chris soms maanden aan een stuk zonder geld te voet door grote delen van de westkust van Amerika, Noord-Mexico en zijn eindbestemming Alaska. Chris noemde zichzelf een “esthetische reiziger”, maar een ervaren backpacker was hij niet.1 In zijn rugzak droeg hij een groter gewicht aan filosofische literatuur mee dan aan overlevingstuig. Zijn reis liet hij grotendeels aan toeval over. In de Alaskaanse wildernis ontdekte hij een verlaten bus die hem tegen de kou zou beschermen, maar na meer dan honderd dagen sociale afzondering overleed hij alsnog aan de gevolgen van onderkoeling en verhongering.

Doodsoorzaak

De precieze doodsoorzaak staat ter discussie. Het maakt voor sommigen een verschil of Chris overleed aan een ongeluk, wellicht door giftige planten te eten, of dat hij de wildernis van Alaska opzocht om zelfmoord te plegen.2 Ik heb een andere theorie: Chris werd indirect vermoord door de psychologische gevolgen van voorwaardelijke liefde, namelijk grove geestelijke en lichamelijke mishandelingen in zijn jeugd—door zijn eigen ouders.

Schrijver Jon Krakauer, die als jonge man zelf soms weken aan een stuk de bergen van Alaska beklom, komt in zijn boek tot de bizarre conclusie dat Chris zijn seksuele driften liever aan de ruige natuur zou hebben overgegeven dan aan vrouwen: “Zijn smachtend verlangen […] was te krachtig om te worden bevredigd door menselijk contact.”3 Een andere schrijver herkende in Chris’ daden een onverzadigbare drang naar adrenaline. De avonturier zou zich als een soort wildernisverslaafde tot het uiterste hebben gedreven en daarbij zijn verongelukt.4 Beide visies zijn intellectuele masturbatie.

Psychologische identiteit

De zus van Chris, Carine McCandless, kan meer over het ware motief van haar broer vertellen. In haar boek De wilde waarheid zet ze na 22 jaar stilzwijgen de vuile was buiten over het dysfunctionele gezin waarin zij en haar broer opgroeiden. Vader Walt verwekte Chris en Carine bij hun moeder Wilhelmina (Billie), maar deed dat nog tijdens zijn huwelijk met Marcia, bij wie hij in totaal zes kinderen verwekte. Een week voor de eerste bevruchting van Billie verwekte hij bij zijn vrouw nog een ander kind, en tussen de geboorte van Chris en Carine door werd Marcia nog een keer zwanger van Walt. Hij ging met tegenzin met de acht jaar jongere Billie samenwonen, maar weigerde van Marcia te scheiden, totdat zij hem na een lange strijd over de streep wist te trekken.

Walt en Billie hielden hun verleden goed voor hun kinderen verborgen, maar volgens Carine werd het geheim van Walts bigamie uiteindelijk allesbepalend voor de psychologische identiteit van haar broer:

“Vanaf het moment dat we kleine kinderen waren, nog onbewust van hoe kinderen ter wereld komen, herinner ik me dat Chris consequent met de tranen van onze moeder duidelijk werd gemaakt dat de gezinsperikelen begonnen met zijn geboorte, toen [Billie] aan onze vader ‘vast’ kwam te zitten. Chris droeg deze ongegronde schuld in zich mee tot de wijsheid die met leeftijd komt, resulteerde in gevoelens van verraad en uiteindelijk woede. Deze onterechte beschuldiging werd nooit herroepen, alleen genegeerd. Omdat hij geen alternatief zag dan zichzelf compleet te verwijderen van de pijn die hij niet kon beheersen, had Chris goede gronden om te vertrekken op de manier zoals hij deed. Voor hem was het een kwestie van overleving.”5

Walt en Billie leefden op voet van oorlog met elkaar. De dominerende Walt reageerde zijn woede ongeremd op zijn vrouw af, waarbij hij haar ritueel op bed zou gooien en haar met een kussen probeerde te verstikken. Carine beschrijft wat daarna gebeurde:

“‘Kinderen! Kinderen! Help! Kijk wat je vader met me doet!’ schreeuwde [Billie] het uit tussen twee ademhalingen door. ‘Kinderen! Kom gauw hier! Kijk wat je moeder me dwingt te doen!’ was [Walts] zielige verdediging. Ik schreeuwde naar hem dat hij moest stoppen en probeerde hem van haar af te duwen. Chris—drie jaar ouder en wijzer geworden door zijn eigen verwondingen—trok me vlug terug tot ik leerde vanuit de deuropening te kijken. We werden gedwongen te getuigen en te wachten. We wachtten in angst van wat er zou gebeuren—niet alleen met onze moeder maar ook met onszelf—als we weg zouden gaan voor ons toestemming werd gegeven. We leerden al vroeg dat als het je niet gelukt was om weg te rennen voordat de beer je ruikt, het de beste manier is om gewoon heel stil te blijven. Uiteindelijk zou pa ma vrijlaten, zonder excuses, en zou ze in de deuropening met ons ineenstorten. ‘Het spijt me, kinderen,’ zou ze richting pa gillen terwijl hij wegliep, ‘maar toen ik zwanger was geworden met Chris, kwam ik met jullie vader vast te zitten!’ Ik herinner me dat Chris wanhopig huilde, in zielsangst vanwege te zijn geboren, zich verontschuldigend.”6

Scheiden van zijn ouders

Wat voor psychologisch trauma loopt een jong kind op dat zich aan zijn moeder moet verontschuldigen voor zijn eigen bestaan? Hij begreep als kleine jongen wat hem te doen stond. Om aan de wensen van zijn moeder te voldoen, moest hij zijn eigen leven ongedaan maken, maar het was een onmogelijke opdracht. Als kind kon hij immers niet weglopen om zichzelf uit het gezin te verwijderen. Hij had zijn moeder nodig om zelf te overleven.

Billie zou haar kinderen tot het eind van hun tienerjaren blijven vertellen dat ze “nu eindelijk” van haar agressieve man wilde scheiden. Op zulke dagen nam ze haar kinderen mee op huizenjacht, zogenaamd om te kijken waar ze dan wilden gaan wonen. Ze ging zelfs zo ver om met Walt en de kinderen gezinsvergaderingen over hun mogelijke scheiding te organiseren. Dan dwongen ze de kinderen om te kiezen bij wie ze wilden wonen, maar telkens bleek het om een psychologisch spelletje te gaan, bedoeld om de kinderen te treiteren en niet om daadwerkelijk te scheiden, wat Billie uiteindelijk nooit zou doen. Als volwassene maakte Chris zijn eigen besluit:

“Aangezien ze me toch nooit serieus zullen nemen, zal ik gewoon met hun acteerspelletje meespelen. […] En dan, zodra de tijd rijp is, zal ik ze met een abrupte, snelle actie helemaal uit mijn leven gooien. Ik ga van ze scheiden als mijn ouders. Dan ben ik voor eens en voor altijd met ze klaar.”7

De zoektocht naar een nieuwe identiteit

Chris’ verdwijning had niets met erotische natuur noch met wildernisverslaving te maken. Hij en zijn zusje groeiden op als slachtoffers van zwaar gestoorde, manipulatieve ouders die hen emotioneel en ook lichamelijk ernstig mishandelden. Wanneer Chris en zijn zusje als kleine kinderen bijvoorbeeld een ‘overtreding’ begingen, dan gaf Walt hen de opdracht om in zijn slaapkamer de riem uit te kiezen waarmee ze geslagen wilden worden.8 Hij reageerde zijn sadistische frustraties op kleine kinderen af—met goedkeuring en tot genoegdoening van hun toekijkende moeder: “We hadden met het gewicht van ons bestaan haar leven geruïneerd, haar in deze hel opgesloten.”9

In Chris’ pogingen om zijn bestaan uit te wissen, doorliep zijn persoonlijkheid in volwassenheid een radicale verandering. Hij verwierp zijn rijke middenklassenbestaan, zou zich tijdens zomervakanties maandenlang opzettelijk uithongeren, stapte uit de kapitalistische consumentenmaatschappij en doneerde al zijn spaargeld aan een goed doel. Hij liep vaak op blote voeten en identificeerde zich met slachtoffers van de Apartheid. In een ultieme poging om zijn identiteit uit te wissen, verzon hij een alter ego genaamd Alexander Supertramp. Op reis noemde hij zich voortaan ‘Alex’.

Russische wedergeboorte

Chris’ naamsverandering zette me aan het denken. Het viel me op dat hij op zijn laatste reis onder andere Leo Tolstojs boek Familiegeluk meesleurde. Het verhaal in dit boek, over een jonge vrouw die een oudere man trouwt en ondanks zijn rijkdom uiteindelijk doodongelukkig wordt, is een overduidelijke analogie voor het leven van Chris’ eigen ouders. Wat verder opvalt, is dat hij Tolstoj’s levensstijl overnam: “Op de universiteit begon McCandless Tolstojs ascetisme en morele strengheid na te doen in een mate die de mensen die hem goed kenden eerst verbaasde, en daarna alarmeerde.”10 Als Chris zich psychologisch zo sterk met deze auteur identificeerde, zou het dan mogelijk zijn dat het alter ego Alexander S. naar die andere beroemde Russische schrijver met dezelfde initialen verwijst—Aleksandr Solzjenitsyn?

Rusland beschuldigde Solzjenitsyn van propaganda en veroordeelde hem tot acht jaar eenzame dwangarbeid in verscheidene werkkampen. Evenzo werkte Chris alias Alex Supertramp sinds zijn verdwijning voor diverse slecht betaalde baantjes. Tussen werkperiodes door zou hij sterk verhongeren. Na zijn straf uit te zitten werd Solzjenitsyn verbannen. Chris verbrak vrijwillig het contact met zijn ouders en verbande zichzelf naar Alaska. Solzjenitsyn maakte na zijn terugkeer faam met zijn boek over de Goelag archipel, maar ook Chris plande een succesvolle terugkeer. In de verlaten bus in Alaska liet hij een inscriptie achter dat hij zijn reis “zegevierend” wilde afsluiten.11

Het is duidelijk dat Chris zijn leven aan dat van Tolstoj, Solzjenitsyn en wellicht anderen spiegelde, waarschijnlijk in een wanhoopspoging om een nieuwe identiteit te creëren en daarmee de levenslange opdracht van zijn moeder te vervullen, die door zijn geboorte toch zo ongelukkig was geworden. Zijn depressie en vluchtdrang kwamen voort uit het schuldgevoel over zijn eigen geboorte, maar wat hij ook probeerde, hoe ver en hoe lang hij ook vluchtte, zijn geboorte kon hij er niet mee uitwissen. Ook een eventuele zelfmoord loste het probleem van zijn bestaan niet op: hij moest herboren worden. In Alaska schreef hij niet voor niets op de kaft van zijn dagboek: “Ik ben herboren. Dit is mijn dageraad. Echt leven is pas begonnen.”12 Op zijn eerste dag in de bus in Alaska kerfde hij in hout dat hij het “innerlijke valse wezen” wilde doden als climax van zijn “spirituele pelgrimstocht”. Het “valse wezen”, dat was het door zijn moeder gehate kind dat hij moest vernietigen.

Reactie op zijn dood

Nadat het nieuws van zijn overleden zoon hem had bereikt, vroeg Chris’ vader Walt zich af: “Hoe kan het […] dat een kind met zoveel compassie zijn ouders zoveel pijn kon veroorzaken?”13 Het interesseerde Walt dus niet waarom Chris zichzelf zoveel pijn deed. De tragiek van mishandelde kinderen is dat hun egocentrische ouders vaak niet tot inkeer zullen komen. Chris voorspelde de reactie van zijn vader: “[Mijn ouders] zullen nooit gaan veranderen, omdat ze nooit in staat zullen zijn om toe te geven dat zij het probleem zijn.”14 Hij verdween in de wildernis om zijn oude identiteit te doden en om geboorte te geven aan een nieuwe. Christopher McCandless werd met succes Alexander Supertramp, maar hij overleefde zijn transformatie niet

Chris’ dood was het directe gevolg van de boodschap die zijn ouders hem een leven lang hadden gecommuniceerd. Het was een indirecte moord, het resultaat van psychologische schade waardoor hij in zijn zoektocht naar genezing risico’s zou nemen die zijn leven in gevaar brachten. Dat is precies wat Walt en Billie hebben gedaan: ze hebben met jarenlang psychologisch, emotioneel en lichamelijk geweld hun zoon indirect tot zijn dood aangezet.

Carine merkt tot slot op:

“We verwachtten niet dat onze ouders perfect waren, want dat waren [Chris en ik] zeker niet, maar we verwachtten wel dat we ze konden vertrouwen en dat we ons thuis veilig en geliefd konden voelen.”15


1 Jon Krakauer, Into The Wild (Pan Macmillan, 2011), 162.
2 Jon Krakauer, “How Chris McCandless Died”, The New Yorker, 12 september 2013, http://www.newyorker.com/books/page-turner/how-chris-mccandless-died.
3 Krakauer, Into The Wild, 67.
4 Wayne K. Sheldrake, “The Elegant Solution: Omission and Parallel Narrative in the Creative Nonfiction of Jon Krakauer’s ‘Into the Wild’”, 2004.
5 Carine McCandless, “A Note from Carine McCandless”, 2013, http://www.christophermccandless.info/carinemccandless.html.
6 Carine McCandless, The Wild Truth (HarperOne, 2014), 16.
7 Ibid., 140.
8 Ibid., 17.
9 Ibid., 18.
10 Krakauer, Into The Wild, 2.
11 Ibid., 162.
12 Ibid., 167.
13 Ibid., 104.
14 McCandless, The Wild Truth, 145–46.
15 McCandless, “A Note from Carine McCandless”.

Reacties

Creative Commons-Licentie
Een indirecte moord in Alaska van Mathijs Koenraadt is in licentie gegeven volgens een Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 4.0 Internationaal-licentie.