De uitvinding van autoritair ouderschap

Hoe het Vierde Gebod kinderen benadeelt

„Lach niet over zulke huwelijken! Welk kind zou geen reden hebben over zijn ouders te huilen?”

Friedrich Nietzsche, Aldus sprak Zarathustra[1]

Pasgeboren kinderen houden onvoorwaardelijk van hun ouders, maar de liefde die ze geven, krijgen ze niet vanzelfsprekend terug. Dat zou verder geen probleem zijn als de maatschappij een corrigerende functie vervulde om ouders die hun kinderen mishandelen tot de orde te roepen. De realiteit verraadt echter het tegendeel.

Veel grote religies benadrukken bijvoorbeeld de eenzijdige autoriteit van de ouders over hun kind. Zij legden deze ongelijkheid vast in goddelijke wetten als het katholieke Vierde Gebod, eer uw vader en uw moeder, ook bekend bij andere religies. Het is tijd om deze vorm van religieus traditionalisme dat om de kritiekloze loyaliteit van het kind aan zijn ouders vraagt tegenwicht te bieden.

Het ontsaan van autoriteit

Wat was er eerder, de kip of het ei? Een variatie op dit probleem klinkt: wie werd eerder het bezit van een ander mens, de ouder of het kind? Met ‘bezit’ bedoel ik de gehoorzaamheid en loyaliteit van de ene mens aan een ander. Misschien het kind? Een kind wordt immers geboren in de handen van zijn ouder.

Toch klopt dit antwoord niet. We kunnen het ons bijna niet voorstellen, maar onze jagende en verzamelende voorouders kwam allen als autonome individuen ter wereld die vrijwillig met elkaar samenwerkten op basis van informatie-uitwisseling, onderhandeling en wederzijdse waardering. Pas sinds de uitvinding van de landbouw onderwerpen mensen zich met onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan absolute regels die met de dreiging van lichamelijk geweld worden afgedwongen.[2] De volwassen ouder werd dus als eerste het bezit van een andere volwassene, pas daarna zijn kind.

In complexe landbouwsamenlevingen en latere industriële maatschappijen moeten mensen op zeer grote schaal met elkaar samenwerken, waardoor ze zich noodgedwongen conformeren aan “de regels”. Dankzij collectieve gehoorzaamheid aan deze regels—de leerplicht, de belastingdienst, de werkweek, enzovoorts—kon de menselijke bevolking sterk groeien tot de vele miljarden individuen die de aardbol vandaag rijk is.

Ondanks al zijn gebreken werkt het systeem, maar dat is slechts de halve waarheid. Tegelijkertijd vestigde zich een bovenklasse die de productiviteit van mensen lager in de hiërarchie kon uitbuiten. De centralisering van arbeid die moderne steden met sanitaire voorzieningen voor alle gezinnen voorziet, berooft de gewone mens door belastingen en andere aflaten ook van zijn eigen productiviteit.

Moderne burgers betalen veel meer dan nodig is om het systeem te laten werken. De mens redt zich immers ook prima zonder gouden koets van de koning, of zelfs zonder koning.

Het grootste bedrog in de geschiedenis

Historicus Yuval Harari noemt de transformatie van samenwerkende jagers in gehoorzame urenklokkers “het grootste bedrog in de geschiedenis”.[3] Deze transformatie, de domesticatie van de mens, signaleert het begin van de eerste autoritaire relaties tussen mensen.

Wat gebeurde er met de kinderen van tot knecht gedegradeerde mensen? Een ouder die zelf onderaan de maatschappelijke hiërarchie leeft, krijgt met de geboorte van zijn kind de enige mogelijkheid om zelf macht over een ander mens uit te oefenen. De woede over zijn eigen lot vindt een uitweg wanneer deze ouder zijn ellende met het geweld van een grote veroveraar aan zijn kind doorgeeft. Nu kunnen de slaafse ouders zichzelf tot heersers van de wereld van hun kind kronen.

Uit schaamte voor hun eigen maatschappelijke gehoorzaamheid, en om hun gekrenkte eigenwaarde deels te herstellen, zullen ze hun kind wijsmaken dat loyaliteit, gehoorzaamheid en conformiteit de hoogst haalbare levensdoelen zijn.

Dit vernederde kind leert niets meer over vrijheid en autonomie. Zijn ouders onderdrukken hem thuis en buiten groeit hij op in de wereld van de onderdrukkers van zijn ouders, die hij later zelf zal dienen. Dat komt de bovenklasse prima uit: horige ouders voeden hun kinderen gratis en voor niets op tot nieuwe horigen.

Om die reden benadrukken veel van de grote religies die mensen sinds de landbouwrevolutie stichtten de willoze gehoorzaamheid aan een oppergod en zijn aardse vertegenwoordigers, die hun volgelingen voor hun opoffering toegang tot het eeuwige leven in het hiernamaals beloven. “We onderwerpen jullie, omdat we het beste voor jullie willen,” verklaarde de stichter van het Perzische Rijk.[4] Ouders zouden hun kinderen vertellen: “We disciplineren jullie voor jullie eigen bestwil.”

Om de gehoorzaamheid van het kind aan de ouder te handhaven, gebruiken ouders discipline, opvoedkundige tikken, de dreiging van geweld of andere middelen die het kind angst inboezemen.

Religieus gemotiveerde kindermishandeling

In haar boek Breek hun wil brengt journaliste Janet Heimlich een unieke verzameling kennis over religieus gemotiveerde kindermishandeling samen. Heimlich begrijpt dat de meeste gelovigen hun kinderen niet mishandelen en dat religie een goedaardige kracht kan zijn die mensen in veel facetten van het leven spirituele steun biedt, maar juist in gevallen dat mishandeling wél bij religieuze gezinnen voorkomt, concludeert ze dat door de religie goedgekeurd autoritair ouderschap de belangrijkste rol in die mishandelingen speelt. Anders gezegd: het misbruik wordt van bovenaf gepredikt.

Autoritair ouderschap is niet voorbehouden aan gelovige ouders. Ook moderne, niet-religieuze ouders hangen een variant ervan aan, namelijk het progressieve idee dat kinderen gelukkig maken. Wat ouders die dat zeggen eigenlijk bedoelen, is dat kinderen hen gelukkig horen te maken.

Dit moderne kind probeert met al zijn talenten de behoeften van zijn ouders te bevredigen, misschien wel door bovengemiddeld te presteren op school of zelfs door een kinderster te worden. De televisie overlaadt de kijker als vanzelfsprekend met talentenjachtshows voor kinderen en jongeren die eigenlijk buiten horen te spelen. Het kind hoopt met al zijn kunsten de liefde en waardering door zijn ouders voor zich te winnen, terwijl de ouders via het leven van hun kind zelf hopen te promoveren op de sociale ladder.

Janet Heimlich ontdekte dat veel ouders “het idee kinderen te beheersen” wel zien zitten. Het is voor religieuze ouders “geen wonder dat ze van kinderen verlangen hun ouders ‘in alles’ te gehoorzamen.”[5] Ze vergelijkt de situatie van religieus mishandelde kinderen met die van lijfeigenen: “In plaats van kinderen te eren als belangrijke leden van de samenleving, heeft de theologie grotendeels korte metten gemaakt met kinderen.”[6]

Dat ouders kinderen als hun bezit zien, viel filosoof Friedrich Nietzsche ook op. Hij schrijft in Voorbij goed en kwaad:

“[Geen] moeder twijfelt er in de grond van haar hart aan met het kind een eigendom te hebben gebaard, geen vader bestrijdt het recht het aan zijn normen en waarden te mogen onderwerpen. Ja, vroeger scheen het de vaders juist om naar zijn goeddunken te beslissen over het leven en dood van de pasgeborene (zoals bij de oude Duitsers). En net zoals de vader zien de leraar, de stand, de priester, de vorst ook nu nog in iedere nieuwe mens een aanvaardbare gelegenheid tot nieuw bezit.”[7]

Eenzijdige verering

Psychoanalytica Alice Miller weet dat ouders “door hun kinderen bemind en geëerd” willen worden, maar het probleem ligt in de eenzijdigheid van die verering.[8] “[De] ‘liefde’ van het ooit mishandelde kind aan zijn ouders is geen liefde. Zij is een met verwachtingen, illusies en weigeringen belaste band die aan alle deelnemers een hoge prijs vraagt.”[9] Kinderen kunnen zich niet van die schijnliefde verlossen, want ouders rekenen op het recht om geëerd te worden, “zelfs wanneer ze zich tegenover hun kleine kinderen vernietigend gedroegen.”[10]

Hadden kinderen het Vierde Gebod zelf mogen bepalen, dan heette het niet eer uw vader en uw moeder, maar heb ons allen lief! Kinderen worden niet direct slachtoffer van de gehoorzaamheid aan hun ouders, maar pas later, “wanneer wij als volwassenen realiseren dat onze liefde werd uitgebuit en misbruikt.”[11]

Als het talentenkind volwassen is geworden, confronteert de realiteit het met de oneerlijkheid van zijn vroegere uitbuiting. Wil hij echter met boosheid reageren en zijn ouders om emotioneel schadeherstel vragen, dan duikt het Vierde Gebod weer op om hem aan zijn gehoorzaamheid te herinneren en de erkenning van het misbruik te blokkeren. De enige uitlaatklep is om de eigen kinderen uit te buiten, opdat we de rol van onze onaanraakbare ouders overnemen. De herhaling van het vroegere trauma is dan compleet.

Door de loyaliteit aan de ouders ervaren velen hun leven lang een emotionele schuld die ze voor alles wat de ouders voor hen hebben gedaan met eer en respect moeten aflossen. Oprecht geliefde kinderen voelen zich daarentegen vrij om een eigen levensweg uit te stippelen. Zij voelen zich gesteund in alles wat ze doen, omdat zij werden geliefd voor wie ze waren, niet voor wat ze de ouders opleverden.

Om onszelf te bevrijden van de gehoorzaamheid aan mishandelende ouders, moeten we de ouders leren zien zoals ze echt waren, met al hun mankementen, eigenaardigheden en ook hun slechte kanten, maar niet langer als de onschendbare diplomaten uit onze jeugd.

Het Vierde Gebod opheffen

Alice Miller stelt voor om de misbruikcyclus te doorbreken door het Vierde Gebod en al haar moderne interpretaties op te heffen:

“Ik denk dat het tijd is om de pijn uit de kindertijd en diens gevolgen serieus te nemen en ons van dit gebod te bevrijden. Dat betekent niet dat we onze oude ouders met wreedheid hun wrede daden moeten terugbetalen, maar het betekent dat we ze moeten zien zoals ze waren, hoe ze met ons als kleine kinderen omgingen, om onszelf en onze kinderen van dit patroon te bevrijden. We moeten scheiden van de geïnternaliseerde ouders die in ons hun vernietigingswerk voortzetten, zodat we onze levens kunnen accepteren en onszelf leren respecteren.”[12]


[1]Friedrich Wilhelm Nietzsche, Also Sprach Zarathustra: Ein Buch für Alle und Keinen (Project Gutenberg, 2005), hfdst. Von Kind und Ehe, http://www.gutenberg.org/cache/epub/7205/pg7205.html.

[2]Murray A. Straus en Mallie J. Paschall, “Corporal Punishment by Mothers and Development of Children’s Cognitive Ability: A Longitudinal Study of Two Nationally Representative Age Cohorts”, Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma 18 (2009): 179.

[3]Yuval N. Harari, Eine kurze Geschichte der Menschheit, vertaald door Jürgen Neubauer (München: Deutsche Verlags-Anstalt, 2013), 179.

[4]Ibid., 239.

[5]Janet Heimlich, Breaking Their Will: Shedding Light on Religious Child Maltreatment (Prometheus Books, 2011), hfdst. An Obsession with Child Obedience.

[6]Ibid., What Is Religious Child Maltreatment.

[7]Friedrich Wilhelm Nietzsche, Jenseits von Gute und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft (Project Gutenberg, 2005), hfdst. 5: Zur Naturgeschichte der Moral, §194, http://www.gutenberg.org/cache/epub/7204/pg7204.html.

[8]Alice Miller, Die Revolte des Körpers (Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2005), 31.

[9]Ibid., 186.

[10]Ibid., 114.

[11]Alice Miller, “Gewalt tötet die Liebe: Schläge, das Vierte Gebot und die Unterdrückung authentischer Gefühle”, ONA, juni 2005.

[12]Miller, Die Revolte des Körpers, 19.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s