Het donker op de bodem van de ziel

De vier mechanismen die mensen tot zelfmoord drijven

„Niets kan met recht een eenvoudig en dapper man tot vulgair verdriet dwingen. Terwijl ik geniet van de vriendschap van de seizoenen, vertrouw ik erop dat niets het leven mij tot last kan maken.”

David Henry Thoreau, Walden[1]

We zijn allemaal wel eens gedeprimeerd, bijvoorbeeld na een overlijden in de familie of als we voor een examen zakken. Voor de meeste mensen is een lichte depressie van korte duur, maar slachtoffers van kindermishandeling kunnen een leven lang lijden aan negatieve gedachten over zichzelf, anderen en de wereld om hen heen. Zonder professionele hulp genezen zij niet.

Mensen die aan een zware depressie lijden, kunnen proberen om de pijn te verdoven, bijvoorbeeld door veel te slapen om het dagelijks leven te vergeten; met drugs of alcohol om de pijn te verzachten; of door het leven te beëindigen om daarmee de bron van de pijn te verwijderen.[2]

Kinderen en tieners kunnen mishandelingen thuis vaak niet ontsnappen. Bovendien bezitten jonge mensen nog niet de emotionele buffervermogens om de gevolgen van hun zwaarste trauma’s te kunnen verwerken. Juist daarom zien getraumatiseerde jongeren zelfmoord vaak als enige uitweg om hun pijn te ontvluchten.[3]

De ultieme zelfvernietiging

Mensen die aan depressie lijden, werden niet geboren met slechte genen, kwade driften of andere erfzonden, maar werden in veel gevallen depressief gemaakt door nadelige jeugdervaringen, waaronder lichamelijke, seksuele, psychologische, emotionele of verbale mishandelingen, in veel gevallen door de eigen ouders.[4] De psychische problemen die depressie veroorzaken, manifesteren zich niet direct in de kindheid, maar pas wanneer kinderen tieners en volwassenen zijn geworden.

Mishandelde kinderen blijven vaak een leven lang geloven in het hen gecommuniceerde negatieve zelfbeeld.[5] Lichamelijk of emotioneel geweld communiceert de ontvanger dat hij een minderwaardig mens is die geen liefde, maar “voor zijn eigen bestwil” pijn zou verdienen.

De ACE-studie naar de langetermijneffecten van traumatische jeugdervaringen bevestigt een sterk verband tussen het aantal typen mishandeling waar iemand als kind aan blootstond en de kans op depressie en zelfmoord in volwassenheid.

De resultaten zijn schokkend. Mensen met een ACE-score van vier of meer, dus mensen die slachtoffer werden van vier of meer typen mishandeling, hebben gedurende hun hele leven 460 procent meer kans op depressie en 1220 procent meer kans om een zelfmoordpoging te wagen. Mensen met ACE-scores van zes en hoger hebben zelfs 51 keer meer kans om zichzelf van het leven te beroven dan mensen met een score van nul.[6] Van alle mensen met een ACE-score van zeven of hoger probeerde zelfs één op drie wel eens zelfmoord te plegen.[7]

Kindermishandeling blijkt de hoofdoorzaak van veel zelfmoordpogingen later in het leven: bijna driekwart van alle mensen die ooit een zelfmoordpoging waagden, groeide als kind op in een disfunctioneel huishouden.[8] Omdat als kind mishandelde mensen later weinig positieve herinneringen aan hun jeugd hebben overgehouden om op terug te kunnen vallen, raken ze bij nieuwe tegenslagen verstrikt in een neerwaartse spiraal van negatieve gedachten.

Het zijn in bijna alle gevallen niet de lichamelijke, maar veeleer de emotionele klappen uit de jeugd, “het instabiele en onvoorspelbare gedrag van de verzorger”, die psychische klachten of gedragsstoornissen veroorzaken.[9]

Omdat het misbruik plaatsvindt tijdens de vormende jaren van de kinder- en tienerhersenen, veroorzaakt kindermishandeling blijvende schade aan de hersenontwikkeling.[10] Daardoor is het zo moeilijk om als volwassene van depressie te genezen, omdat genezing alleen mogelijk is door positieve levenservaringen te verzamelen, die nieuwe hersenzenuwverbanden leggen en een aangeleerd negatief zelfbeeld kunnen corrigeren.

Dat betekent dat depressieve mensen voor hun genezing voor een groot deel afhankelijk zijn van de steun en waardering die de sociale omgeving hen bereid is te geven. De beste stap die depressieve mensen zelf kunnen zetten, is een andere omgeving op te zoeken en voor hen schadelijke mensen te leren herkennen en vermijden.

Op basis van mij beschikbare biografieën concludeer ik dat Anders Breivik, de massamoordenaar van Utøya, een ACE-score van zeven heeft;[11] Christopher McCandless, die in Alaska verdween, scoort zeven punten;[12] en Adolf Hitler, de dictator van het Derde Rijk, heeft eveneens zeven punten.[13] Allen werden ze in hun jeugd zwaar mishandeld.

Voor de duidelijkheid: een koe is een dier, maar niet alle dieren zijn koeien. Een hoge ACE-score betekent dus niet dat iemand automatisch een massamoordenaar zal worden, maar wel is het zo dat alle massamoordenaars een hoge ACE-score hebben. Een onschuldig kind verandert nu eenmaal niet vanzelf in een tiran. De score is een kwalitatieve meetwaarde, wat betekent dat die niets zegt over het aantal klappen of de duur van het geweld.

Desondanks heeft de score een voorspellende waarde voor lichamelijke en psychische klachten later in het leven. Het geheel is meer dan de som der delen: de vernietigende kracht van kindermishandeling ligt in de opeenstapeling van meerdere typen misbruik.[14]

Vier mechanismen

Uit eigen ervaring stelde ik vier mechanismen vast die een mens tot depressie en zelfmoord kunnen drijven. De vier mechanismen zijn ten eerste de onderdrukking van iemands persoonlijkheid, individualiteit en zijn gevoelens, alsmede de verdringing van herinneringen daaraan; ten tweede het vasthouden aan de onveranderlijkheid van de toekomst en de wereld om iemand heen; ten derde het valse geloof in een negatief zelfbeeld; en ten vierde de onmogelijkheid om zichzelf op andere manieren dan door zelfdoding te vernietigen.

De eerste drie mechanismen vormen de randvoorwaarden voor langdurige depressie, terwijl het vierde mechanisme de inwaartse of uitwaartse manifestatievorm bepaalt.

Het eerste mechanisme, de onderdrukking en verdringing van iemands persoonlijkheid, gevoelens en herinneringen, ontstaat als zelfverdedigingsmechanisme tegen de pijn, vernederingen en andere (emotionele) mishandelingen waartegen de ontvanger zich niet kan weren. Als gevolg van de onderdrukking van hun gevoelswereld kunnen mensen hun trauma’s niet uiten, wat verwerking onmogelijk maakt.

De verdringing van de herinneringen aan het trauma blokkeert de latere gewaarwording van de ware oorzaken van iemands pijn. Daardoor zullen deze mensen onterecht gaan denken dat er iets mis is met henzelf, alsof ze zo zijn geboren of dat ze van nature slecht zijn en hun lot verdienen.

Het tweede mechanisme, het vasthouden aan de onveranderlijkheid van de wereld om iemand heen, houdt mensen gevangen in een sociale omgeving waaruit ze niet denken te kunnen ontsnappen. De ellende van vandaag zal er morgen wéér zijn, maar zolang mensen geloven dat het leven “is zoals het is”, zullen ze überhaupt niets ondernemen om zich uit een vervelende situatie te bevrijden.

Dit hardnekkige geloof in de onveranderlijkheid der dingen is eigenlijk het resultaat van een gebroken wil. Deze mensen nemen geen initiatief, omdat ze in alles de toestemming van een ander persoon afwachten.

Het derde mechanisme, het valse geloof in een negatief zelfbeeld, is het gevolg van de negatieve boodschappen die onze opvoeders ons communiceerden. Dat gebeurt met lichamelijk geweld, maar vooral door emotioneel en verbaal geweld. Mensen met een negatief zelfbeeld leren onbewust niet alleen te voldoen aan lage verwachtingen die ze van zichzelf hebben, maar schikken zich ook in de lage verwachtingen die anderen over hen hebben. Daardoor houden ze veel langer vast aan sociale contacten met negatieve mensen die hen schaden in plaats van deze contacten te verbreken.

De eerste drie mechanismen sluiten het net. Een getraumatiseerd mens heeft dan geen mogelijkheid meer om een depressie op eigen kracht te genezen. Deze depressieve mensen geloven dat ze van nature slecht zijn, dat ze een slechte behandeling verdienen, dat het hun eigen schuld is en dat er niets in de wereld is wat de stand der sterren in hun voordeel zal doen veranderen.

Maar om een depressief mens tot zelfmoord te drijven, moet nog het vierde mechanisme in werking treden: de blokkade van verdovingsmechanismen zoals bijvoorbeeld door alcohol, drugs of slaap, zodat de enige overgebleven weg uit depressie de zelfdoding is of, in extremere gevallen, een daad van vernietiging jegens anderen.


[1]David Henry Thoreau, Walden; Or, Life in the Woods (New York: Sterling Publishing Co., 2009), 171.

[2]Shanta R. Dube e.a., “Childhood Abuse, Household Dysfunction, and the Risk of Attempted Suicide Throughout the Life Span: Findings From the Adverse Childhood Experiences Study”, Journal of the American Medical Association 286, nr. 24 (2001): 3089.

[3]Ibid., 3094.

[4]Daniel P. Chapman e.a., “Adverse Childhood Experiences and the Risk of Depressive Disorders in Adulthood”, Journal of Affective Disorders 82 (2004): 218.

[5]Anne-Laura Van Harmelen, “Childhood Emotional Maltreatment: Impact on Cognition and the Brian” (Universiteit Leiden, 2013), 11.

[6]Vincent J. Felitti, “The Relationship of Adverse Childhood Experiences to Adult Health: Turning Gold into Lead”, 2002, 6.

[7]Dube e.a., “Childhood Abuse, Household Dysfunction, and the Risk of Attempted Suicide Throughout the Life Span: Findings From the Adverse Childhood Experiences Study”, 3089.

[8]Wayne K. Sheldrake, “The Elegant Solution: Omission and Parallel Narrative in the Creative Nonfiction of Jon Krakauer’s ‘Into the Wild’”, 2004, 37.

[9]Berit Grøholt, Hilchen Sommerschild, en Garløv. Ida, Lærebok i barnepsykiatri (Universitetsforlaget, 2008), 348.

[10]Dube e.a., “Childhood Abuse, Household Dysfunction, and the Risk of Attempted Suicide Throughout the Life Span: Findings From the Adverse Childhood Experiences Study”, 3095.

[11]Aage Borchgrevink, A Norwegian Tragedy: Anders Behring Breivik and the Massacre on Utøya, vertaald door Guy Puzey (Cambridge: Polity Press, 2013).

[12]Carine McCandless, The Wild Truth (HarperOne, 2014).

[13]Alice Miller, Am Anfang war Erziehung (Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 1983), 169–228.

[14]Robert F. Anda e.a., “Building a Framework for Global Surveillance of the Public Health Implications of Adverse Childhood Experiences”, American Journal of Preventive Medicine 39, nr. 1 (2010): 95.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s