De zoektocht naar een ware zelf

Het geheim van Alice Miller

Over haar eigen verleden liet psychoanalytica Alice Miller niet alles los. Ze beweerde als meisje het slachtoffer van een onderdrukkende moeder te zijn geweest. Meermaals schreef ze dat ze haar ware zelf moest ombrengen om anderen tot dienst te zijn.[1] Haar zoon, Martin Miller, trekt het verhaal van zijn moeder in twijfel in zijn boek Het ware “drama van het begaafde kind”. De titel is een verwijzing naar het eerste boek van zijn moeder. Martin wijt haar trauma niet aan negatieve ervaringen in de vroege kindertijd, zoals ze zelf heeft beweerd, maar aan gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog toen ze al een tienermeisje was.[2] Een verontwaardigde boekrecensente verwerpt die stelling:

“[Dat] is precies de vergissing, de denkfout, waar [Alice Miller] telkens weer op heeft gewezen: het verdringen van het oorspronkelijke drama, het beschermen van de ouders, de religie en de omgeving door naar een bijzaak af te leiden.”[3]

Als Martin Miller ernaast zit, wat was dan het ware ware drama dat zijn moeder zo goed voor de buitenwereld verborgen hield? Veel van haar boeken bevatten autobiografische passages, maar in De opstand van het lichaam gaf ze mogelijkerwijs haar persoonlijke trauma prijs. Ze beschrijft daarin een denkbeeldig scenario dat in haar opkwam, terwijl ze op de kermis naar de reacties van kleine kinderen in een draaicarrousel stond te kijken:

“Hoe voelt een klein meisje zich dat seksueel misbruikt wordt als het bijvoorbeeld nauwelijks door de moeder wordt aangeraakt, omdat die het afwijst en als resultaat van haar eigen kindheid alle warme gevoelens voor zichzelf verbergt? Dan is dat meisje zo uitgehongerd naar aanraking dat het bijna ieder lichaamscontact als de vervulling van een dringende wens met dankbaarheid aanneemt. Maar het kind zal toch verveling voelen als haar echte wezen, haar verlangen naar echte communicatie, naar tedere aanraking door de vader in principe alleen wordt uitgebuit wanneer [het kinds] lichaam slechts voor masturbatie of voor andere bevestiging van de eigen macht van de volwassene wordt misbruikt.

Het kan gebeuren dat dit kind gevoelens van teleurstelling, rouw en woede over het verraad aan haar wezen, over de onvervulde belofte, diep zal onderdrukken en zich verder aan de vader zal vastklampen, omdat het de hoop niet kan opgeven dat hij op een dag de belofte van de eerste aanrakingen naleeft, het kind zijn waarde teruggeeft en het toont wat liefde is. Want verder is er in de hele omgeving niemand die het meisje überhaupt liefde heeft beloofd. Maar deze hoop kan vernietigend zijn.

Het kan namelijk voorkomen dat dit meisje als volwassen vrouw aan een zelfbeschadigingsdwang lijdt en therapieën moet opzoeken, dat ze alleen dan een soort plezier kan voelen wanneer ze zich pijn doet. Ze kan überhaupt alleen dan iets voelen, omdat het misbruik door de vader ertoe leidde dat ze de eigen gevoelens bijna heeft omgebracht en ze nu niet meer ter beschikking heeft.”[4]

Hoe kwam Miller op dit gedetailleerde voorbeeld? Maakten de kinderen in de carrousel soms diep verborgen gevoelens in haarzelf los? Enkele pagina’s verder schrijft ze dat het voorbeeld haar maar toevallig zou zijn ingevallen.[5] Desalniettemin beschrijven de zinnen over de volwassen vrouw haar eigen biografie: ze zocht zelf therapieën op en trouwde met een man met wie ze niet gelukkig werd. In hetzelfde hoofdstuk bekritiseert ze haar eigen ouders:

“Ik ben mijn ouders geen dankbaarheid verschuldigd voor mijn bestaan, omdat ze hem helemaal niet wilden. Het huwelijk werd hen door de ouders aan beide zijden opgedrongen. Ik werd liefdeloos opgevoed door twee brave kinderen die hun ouders gehoorzaamheid verschuldigd waren en een kind ter wereld brachten dat ze helemaal niet wilden, en wanneer toch, dan een jongen voor de opa’s. Zij kregen echter een dochter die decennialang probeerde al haar vaardigheden in te zetten om ze ondanks alles gelukkig te maken, eigenlijk een hopeloze onderneming. Maar als kind dat wilde overleven, had ik geen andere keus dan me in te spannen. Van begin af aan ontving ik de expliciete opdracht om mijn ouders de erkenning, aandacht en liefde te geven die de grootouders hen hadden achtergehouden. Maar om dat steeds weer te proberen, moest ik mijn waarheid opgeven, de waarheid van mijn eigen gevoelens.”[6]

Een moeder die aanrakingen van haar dochtertje afwijst, die onder druk van haar ouders een kind nam van een man die ze niet wilde, dat is geen vrouw die van aanrakingen door haar man geniet, maar ze lijkt wel op de moeder die Miller in de eerdere paragrafen over het misbruikte meisje beschreef. Ligt het niet voor de hand dat ze zichzelf bedoelde? Als de kleine Alice opgroeide met twee liefdeloze ouders, bij wie kon haar vader dan met zijn driften terecht? De kleine Alice draaide voor de lasten van haar moeder op, maar misschien ook voor haar vaders lusten. Door het misbruik moest ze haar gevoelens als kind inderdaad “ombrengen” om te overleven.


[1]Alice Miller, Evas Erwachen: Über die Auflösung emotionaler Blindheit (Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2001), 98.

[2]Martin Miller, Das wahre “Drama des begabten Kindes”: Die Tragödie Alice Millers (Freiburg im Breisgau: Kreuz Verlag, 2013), 47–64.

[3]Doris Wolf, “Der Irrtum”, 2013, http://www.amazon.de/review/R1EZWL0KLHRWBI.

[4]Alice Miller, Die Revolte des Körpers (Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2005), 88.

[5]Ibid., 90.

[6]Ibid., 97-98.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s